Andrzejki w Wielkopolsce – Tradycje, zwyczaje i współczesne oblicze

1. Wprowadzenie i kontekst historyczny

Andrzejki obchodzone są w nocy z 29 na 30 listopada (wigilia św. Andrzeja). Tradycja ma korzenie przedchrześcijańskie, związane z kultem płodności i wróżbami matrymonialnymi. W Polsce zwyczaj ten został schrystianizowany, lecz zachował charakter magiczny. W przeciwieństwie do katarzynek (24/25 listopada – wróżby dla mężczyzn), Andrzejki były zarezerwowane wyłącznie dla kobiet (głównie panien na wydaniu). W Wielkopolsce zwyczaje te były szczególnie żywe w XIX i na początku XX wieku, a wiele z nich przetrwało do dziś w formie stylizowanej.

2. Najpopularniejsze tradycyjne wróżby andrzejkowe w Wielkopolsce

Lp.	Nazwa wróżby	Opis procedury	Symbolika / interpretacja (przykłady)	Częstotliwość występowania obecnie
1	Lanie wosku	Roztopiony wosk (ze świec lub specjalnych andrzejkowych kostek) leje się przez ucho starego klucza do zimnej wody. Zastygły kształt podświetla się i odczytuje cień na ścianie.	Statek/łódka – podróż; serce – miłość; pierścień – ślub; drzewo – dostatek; krzyż – trudności.	Bardzo wysoka (najpopularniejsza)
2	Ustawianie butów	Panny ustawiają lewe buty w rzędzie od ściany do progu drzwi. Kolejno przenoszą ostatni but na początek, aż któryś przekroczy próg.	Właścicielka buta, który pierwszy „wyjdzie za próg” – jako pierwsza wyjdzie za mąż.	Wysoka (częsta na imprezach)
3	Wróżenie z kartek z imionami	Na karteczkach zapisuje się imiona kawalerów; karteczki zwija się i kładzie pod poduszkę lub losuje po północy.	Wylosowane imię = imię przyszłego męża.	Średnia
4	Wróżba z psiej miski	Przed psem stawia się miseczki z symbolicznymi przedmiotami (pierścionek, pieniądze, wianek, chleb, woda itp.).	Pierścionek – szybki ślub; pieniądze – bogaty mąż; wianek – staropanieństwo; woda – daleka podróż.	Niska (rzadka, głównie w terenie wiejskim)
5	Obieranie jabłka	Obiera się jabłko jednym ciągiem; najdłuższa skórka = długie życie; rzucona skórka układa się w literę = inicjał narzeczonego.	–	Średnia (wariant ogólnopolski, spotykany także w Wielkopolsce)

3. Regionalne różnice i wielkopolskie akcenty

W Wielkopolsce szczególnie podkreślano używanie starego, dużego klucza do lania wosku (często klucza od stodoły lub od domu dziadków).
W niektórych miejscowościach (np. okolice Gniezna, Leszna czy Kalisza) zachowała się tradycja wróżb z użyciem żywych zwierząt (pies, kot), co w innych regionach Polski było rzadsze.
W okresie międzywojennym i powojennym w miastach takich jak Poznań popularne były „andrzejkowe wieczory” organizowane przez organizacje młodzieżowe i koła gospodyń wiejskich.

4. Współczesne oblicze Andrzejek w Wielkopolsce (stan na 2025 r.)

Imprezy komercyjne: kluby i puby w Poznaniu, Gnieźnie, Kaliszu, Pile organizują „Andrzejkowe noce” z DJ-ami, wróżbitami i laniem wosku.
Wydarzenia rodzinne i edukacyjne: domy kultury, szkoły podstawowe i przedszkola organizują „bezpieczne Andrzejki” dla dzieci – bez elementów przesądnych, z naciskiem na zabawę.
Trend ekologiczny: coraz częściej zamiast wosku parafinowego używa się wosku pszczelego lub gotowych zestawów andrzejkowych „eko”.
Social media: w 2024/2025 roku popularne stały się relacje na Instagramie i TikToku z hasztagami #Andrzejki2025 #LanieWosku #Wielkopolska.

5. Podsumowanie i wnioski

Andrzejki w Wielkopolsce pozostają jedną z najżywszych tradycji ludowych w Polsce. Mimo daleko idącej sekularyzacji i traktowania wróżb z przymrużeniem oka, zwyczaje te nadal pełnią ważną funkcję integracyjną i tożsamościową. Zachowanie choćby symbolicznego lania wosku czy ustawiania butów pozwala młodemu pokoleniu utrzymać kontakt z dziedzictwem kulturowym regionu.

Zalecenie: Warto w najbliższą noc z 29 na 30 listopada 2025 r. zorganizować lub wziąć udział w wieczorze andrzejkowym – nawet w wersji domowej – by kultywować tę barwną tradycję Wielkopolski.

Źródła wykorzystane przy przygotowaniu raportu: