Poznań to miasto, które pod swoimi ulicami, parkami i placami skrywa dziesiątki zapomnianych cmentarzy. Wiele z tych nekropolii zniknęło z mapy miasta w wyniku zniszczeń wojennych, decyzji administracyjnych i rozwoju urbanistycznego. Dziś jedynie tablice informacyjne, opracowania historyczne i archiwalne dokumenty przypominają o miejscach, w których przez stulecia spoczywali mieszkańcy Wielkopolski. To fascynująca lekcja historii, pokazująca, jak wiele kultur i wyznań współtworzyło tożsamość Poznania.
XIX-wieczny Poznań był opasany murami Twierdzy Poznań, więc wiele parafialnych cmentarzy było podzielonych na części (np parafii św. Marcina).
Starsze znajdowały się w obrębie murów miejskich, nowsze lokowano juz poza murami.
Z tego powodu w Poznaniu nie było jednego dużego cmentarza jak np w Warszawie (Powązkowski) czy Krakowie (Rakowicki).
Jednym z najstarszych cmentarzy parafialnych był ten zlokalizowany przy kościele św. Marcina. Pierwsze wzmianki o nim pojawiają się już w XV wieku. Istniał aż do 1793 roku, sięgając swoim zasięgiem aż po Piekary ul. Wysoką. Ostatecznie zlikwidowany został w 1856 roku. Kolejny powstał w rejonie ówczesnych ulic Towarowej, Składowej i Wałów Zygmunta Starego czyli obecnego odcinka al. Niepodległości od ul. Niezłomnych do Św. Marcina. Poświęcony w 1825 roku przetrwał do II wojny światowej, kiedy został zniszczony przez Niemców. Obecnie na tym terenie znajduje się Park Marcinkowskiego.
Druga część parafialnego cmentarza powstała pod koniec XIX wieku na niezagospodarowanym wówczas terenie za Bramą Berlińską w rejonie obecnej ul. Grunwaldzkiej. Pięknie rozplanowany na wzór ogrodów był jednym z ulubionych miejsc spacerowych poznaniaków. W czasie II wojny zlikwidowany, a po wojnie teren przejęły Międzynarodowe Targi Poznańskie
Cmentarz parafii św. Marii Magdaleny (farny)
Pierwotnie ulokowany w obrębie dzisiejszego pl. Kolegiackiego, a pod koniec XV wieku przeniesiony poza obręb murów miejskich na tzw Piaski. Kolejny cmentarz tej parafii powstał na wzgórzu św. Wojciecha ok 1810 roku, czynny do końca XIX wieku, gdy stał się już zbyt mały dla potrzeb parafii. Wówczas, w okolicy wyżej wzmiankowanego cmentarza parafii św. Marcina przy ul. Grunwaldzkiej powstał kolejny. Od tego momentu cmentarz na wzgórzu św. Wojciecha zaczęto nazywać ‘starofarnym”.
Cmentarze ewangelickie.
Cmentarz parafii św. Krzyża
Powstał w XIX wieku, podzielony na dwie części: jedna w okolicy ul. Ratajczaka, Ogrodowej i Półwiejskiej, a druga tuż obok przy ul. Towarowej. Oba zlikwidowano w latach 1946-1948.
Cmentarz ewangelicki parafii św. Pawła
Utworzony pod koniec XIX wieku w okolicy dzisiejszych ulic Taborowej i Obozowej. Po 1918 roku, w związku z wyjazdem większości parafian do Rzeszy część przekształcono w ogródki działkowe. W 1952 roku cmentarz nazwano Parkiem Zwycięstwa, a obecnie nosi nazwę Parku Gustawa Manitusa. Zachowała się stojąca w parku kaplica cmentarna.
Cmentarz ewangelicko-reformowany parafii św. Piotra.
Pierwotnie w okolicy wzgórza św. Wojciecha, na tzw Łysej Górze, po 1828 roku przeniesiony do parku należącego do rodziny Mycielskich. Dzisiaj to park mędzy ul. Ogrodową i ratajczaka należący do Starego Browaru.
Cmentarze żydowskie
Pierwszy żydowski cmentarz pochodzi z XV wieku i sytuowany był w dzielnicy żydowskiej, na tzw Złotej Górze w okolicy ul. Dominikańskiej i Kramarskiej.
W XVII wieku powstaje cmentarz na Muszej Górze, czyli na obecnym terenie ul. 3 Maja, między pl. Wolności a pl. Ratajskiego. Zlikwidowany na początku XIX wieku.
Wtedy powstaje nekropolia na Łazarzu, miedzy ul. Głogowską i Śniadeckich, zdewastowany przez Niemców podczas II wojny światowej.
Cmentarz greckokatolicki – istniał do połowy XIX wieku na północ od ówczesnej wsi Wilda.
Cmentarz protestancki, tzw “dysydencki” – w XVIII istniał w okolicy dzisiejszej Cytadeli.
Cmentarz choleryczny – u podnóża dzisiejszego Cmentarza Zasłużonych Wielkopolan. Chowano tam ofiary epidemii cholery w połowie XIX wieku.
To tylko niektóre z wielu nieistniejących już nekropolii.
Od 2021 roku w Poznaniu ustawiane są tablice informacyjne przypominające o dawnych cmentarzach – m.in. w parku Manitiusa, parku Marcinkowskiego i przy wejściu na teren Targów Poznańskich. Każda z nich zawiera kod QR odsyłający do strony Cyfrowego Lapidarium Poznania.
Poznańskie nekropolie nigdy nie zostały w pełni ekshumowane – pod współczesnymi parkami nadal spoczywają szczątki tysięcy dawnych mieszkańców miasta. To przypomnienie, że dzisiejszy Poznań zbudowany jest na fundamentach przeszłości, a pamięć o zmarłych stanowi ważną część tożsamości miasta.
